GÖKTEKİ GÖZ / Philip K. Dick

 ARKA KAPAK

Gerçeklik ile yanılsama arasındaki çizgiyi sürekli sorgulayan, bilimkurgunun en önde gelen isimlerinden Philip K. Dick, Soğuk Savaş’ın ve toplumsal krizlerin gölgesinde insan doğasını mercek altına aldı. Birçok romanı kendisini çağının ötesine taşıyan sorularla doluydu. En ünlü romanlarından Yüksek Şatodaki Adam, alternatif bir tarihte Nazilerin savaşı kazandığı bir dünyayı resmederken, kült eseri Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? insan olmanın özünü sorgulayan karanlık bir gelecek tasvir ediyordu. Dick’in bütün eserlerinde ortak bir tema vardı: gerçekliğin kırılganlığı, otoritelerin manipülasyonu ve bireyin kimliğini koruma mücadelesi.

Bir teknik arıza sonucu yedi ziyaretçi ve mihmandarları, Belmont Bevatronu’nun yüksek dozda radyasyonuna maruz kalır. Faciadan sağ kurtulsalar da uyandıklarında kendilerini fizik yasalarının değil, başka kuralların işlediği bir dünyada bulurlar. Bu yeni gerçeklikte dualar ânında kabul olmakta, günahkârlar gökyüzündeki devasa bir Göz tarafından oracıkta cezalandırılmaktadır.

Kazazedeler, çok geçmeden içlerinden birinin nevrotik zihni tarafından yaratılmış bir evrene hapsolduklarını fark eder. Ancak her kaçış, onları bir başka zihnin hapishanesine; hazzın yasaklandığı gri bir dünyadan saf paranoyanın hüküm sürdüğü tekinsiz bir gerçekliğe sürükler. Zihinlerin çarpıştığı bu kaotik arafta “doğru” yolu bulmak ve “gerçek” dünyaya dönmek hiç de kolay olmayacaktır.

ALINTI

"Bütün olası evrenlerde pazartesiler hep aynıydı."

"Ne yapabildiğini ve mekanik açıdan nasıl yapabildiğini biliyoruz. Ama niçin, bilmiyoruz."

"Şu andan itibaren herkese karşı tamamen dürüst olacak, tam düşündüğümü söyleyecek, tam hissettiğim gibi davranacağım. Başka türlüsü için yaşam çok kısa."

YORUM

1959 yılında California'da bir grup insanın, "Bevatron" adlı güçlü bir parçacık hızlandırıcıyı gezerken geçirdikleri bir kaza ile başlar. Proton ışınının altında kalan sekiz kişi, fiziksel olarak baygın halde hastanede yatarken, zihinsel olarak kendilerini tamamen değişmiş dünyaların içinde bulurlar. Gezgin grup, kazanın etkisiyle sırayla aralarındaki bazı kişilerin zihninde yarattığı evrenler içine hapsolur. Her uyandıkları dünya, o dünyayı yöneten kişinin takıntılarını, korkularını, dini inançlarını veya ideolojilerini yansıtmaktadır. Karakterler bir sonraki dünyaya geçip kendi "gerçekliklerine" dönmeye çalışırken, aslında insan psikolojisinin en karanlık odalarında seyahat ederler. 

Grup ilk olarak Arthur Sylvester adındaki bağnaz bir ihtiyarın zihnine düşer. Sylvester’ın dünyası, dogmatik inançların ve yozlaşmanın somutlaşmış halidir. Gökyüzünde her şeyi izleyen devasa bir gözün olduğu, bilimin yerini mucizelerin aldığı bu evren, aslında günümüzde de sıkça gördüğümüz kendi doğrusunu ve inancını korku unsuru yaratarak başkalarına dayatan insan modelini temsil eder. Yalan söyleyenin dilinde çıban çıkması gibi absürt cezalar, dinin ve inancın insanları manipüle etmek için nasıl bir baskı aracına dönüştürülebileceğinin bir eleştirisidir.

Bu dinsel kabustan kurtulduklarında ise tam zıt kutupta yer alan, aşırı steril bir dünyaya, yaşlı bir kadın olan Edith Pritchet’ın zihnine geçiş yaparlar. Pritchet’ın dünyası; kötü, çirkin ve müstehcen bulunan her şeyin sansürlendiği, yapay bir düzenle yönetilir. Kadın; cinselliği, eti, kanı, hatta dünyadaki tüm böcekleri iğrenç bulduğu için onun zihninde bu kavramlara yer yoktur. 

Bu durum, günümüz dünyasındaki hayatın tüm gerçeklerini filtrelemek isteyen, her olumsuzluktan tetiklenen ve aşırı duyarlılık adı altında her şeye sansür uygulamaya çalışan modern insan tipinin bir yansımasıdır. Ancak Dick burada  bir ironi bizlere sunar, İnsan zihnindeki bu aşırı sterilizasyon ve sansür arzusu o kadar yıkıcıdır ki, Pritchet’ın dünyasındaki elementler siline siline en sonunda koskoca evren kelimenin tam anlamıyla yok olmaya, hiçliğe doğru kaymaya başlar. 

Çünkü kusurları ve gerçekleri yok etmek, hayatın kendisini yok etmektir.

Grup bu hiçlikten kaçarken, bu kez de Joan Reiss adındaki bir kadının klinik paranoyasının içine hapsedilir. Joan’ın dünyasında etraftaki herkes gizli bir komplonun parçasıdır; sıradan insanlar aslında birer canavardır. Bu evren, günümüzde her olayın altında bir komplo teorisi arayan, çevresine karşı kronik bir güvensizlik duyan ve her an birileri ona zarar verecekmiş gibi sürekli savunmada, saldırgan şekilde yaşayan o insan tipini anlatır. Dick, insan beyninin korku ve şüphe ürettiğinde kendi cehennemini nasıl yaratabileceğini bizlere gösterir.

En sonunda ise dönemin siyasi paranoyasını, yani körü körüne ideoloji bağlılığının dünyasını görürüz. Burası, günümüzün bizden olanlar ve hainler şeklinde dünyayı sadece siyah-beyaz gören, kendisi gibi düşünmeyen herkesi düşman ilan eden fanatik kutuplaşma zihniyetidir.

Gökteki Göz, felsefi bir bilimkurgu olmasının yanında güçlü bir psikolojikte tespittir. Hepimiz hayatımızın belli dönemlerinde baskıcı bir ebeveynin, manipülatif bir yöneticinin ya da takıntılı bir partnerin zihin dünyasında yaşamış, onların kurallarına göre oynamak zorunda kalmışızdır.

Dick, bireysel takıntıların ve mutlak doğruların topluma dayatılmasının dünyayı nasıl bir hapishaneye çevireceğini gösterirken, bizi zamansız gerçekle baş başa bırakır.

 Hayatı güvenli ve yaşanabilir kılan, tek bir kişinin kusursuz doğrusu değil; farklılıkların, hataların ve kusurların bir arada barınabildiği ortak bir gerçekliktir.